Səttar Möhbalıyev: 31 Mart tarixin yaddaşına həkk olunmuş qanlı həqiqət və milli yaddaşın sınağıdır

Tarix hər bir xalq üçün sadəcə keçmişin xronikası deyil – o, həm də milli kimliyin, yaddaşın və gələcək istiqamətin formalaşmasında həlledici rol oynayan mənəvi dayaqlardan biridir. Azərbaycan xalqının tarixində isə elə faciələr var ki, onlar yalnız müəyyən bir dövrün hadisəsi kimi deyil, bütöv bir xalqın taleyinə təsir edən sarsıdıcı gerçəklik kimi qiymətləndirilməlidir. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü məhz belə günlərdəndir. Bu tarix yalnız matəm və anım günü deyil. Bu gün eyni zamanda həqiqətlərin dilə gətirildiyi, saxtalaşdırılmış tarixə qarşı mübarizənin aparıldığı və milli yaddaşın qorunaraq gələcək nəsillərə ötürüldüyü bir çağırışdır.

Bu sözləri aia.az-a verdiyi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev deyib.

Fikirlərini davam etdirən millət vəkili bildirib ki, Azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş soyqırımı siyasətinin kökləri təsadüfi deyil və ani hadisələrin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu prosesin başlanğıcı XIX əsrin əvvəllərində regionda baş verən geosiyasi dəyişikliklərə gedib çıxır. Xarici güclərin müdaxiləsi ilə regionun etnik xəritəsinin süni şəkildə dəyişdirilməsi, erməni əhalisinin Azərbaycan torpaqlarına kütləvi şəkildə köçürülməsi gələcək qarşıdurmalar üçün zəmin yaratdı. Bu proseslə paralel olaraq formalaşan və siyasi ideologiyaya çevrilən mifik “Böyük Ermənistan” iddiası isə regionda sabitliyin pozulmasına, etnik zəmində qarşıdurmaların dərinləşməsinə səbəb oldu.Tarixin müxtəlif mərhələlərində bu ideyanın həyata keçirilməsi üçün azərbaycanlılara qarşı zorakılıq, deportasiya və qırğınlar törədildi. 1905-1907-ci illər hadisələri bu siyasətin ilk genişmiqyaslı təzahürlərindən biri olsa da, 1918-ci ilin mart-aprel hadisələri onun ən qanlı və sistemli mərhələsi kimi yadda qaldı. 1918-ci ilin mart günlərində baş verən hadisələr Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş məqsədli və planlı soyqırımı aktı idi. Bakı Sovetinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərən silahlı dəstələr, daşnak qüvvələri ilə birlikdə, dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşiliklər törətdilər. Bu hadisələr zamanı minlərlə insan yalnız milli və dini mənsubiyyətinə görə qətlə yetirildi. İnsanlar evlərində diri-diri yandırıldı, işgəncələrə məruz qaldı, şəhər və kəndlər yerlə-yeksan edildi. Bu qırğınlar Bakı ilə məhdudlaşmadı – Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və İrəvan quberniyası daxil olmaqla geniş coğrafiyanı əhatə etdi. Xüsusilə Şamaxıda və Qubada törədilən vəhşiliklər öz qəddarlığı ilə seçilirdi. Kəndlərin yandırılması, insanların kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi, dini və mədəni abidələrin məhv edilməsi bu hadisələrin təkcə fiziki deyil, həm də mənəvi soyqırımı xarakteri daşıdığını göstərir. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verənlər sıradan bir hərbi qarşıdurma deyildi. Bu, məqsədli şəkildə mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş, etnik və dini mənsubiyyət əsasında həyata keçirilmiş kütləvi qırğın idi. Qadın, uşaq və yaşlı insanlar xüsusi qəddarlıqla öldürülür, insanlara fiziki işgəncələr verilir, onların ləyaqəti alçaldılırdı. Qubada aşkar olunmuş kütləvi məzarlıqlar bu vəhşiliyin miqyasını açıq şəkildə ortaya qoyur. İnsanların küt alətlərlə öldürülməsi, bəzilərinin başına mismar vurulması kimi faktlar bu cinayətlərin nə qədər qəddar və insanlıqdan uzaq olduğunu bir daha sübut edir. Bu hadisələr yalnız azərbaycanlılara qarşı deyil, bölgədə yaşayan digər xalqlara – ləzgilərə, yəhudilərə, ruslara, avarlara və talışlara qarşı da törədilmişdir. Bu isə göstərir ki, məqsəd təkcə bir xalqı deyil, bütövlükdə regionun etnik və sosial strukturunu dəyişdirmək idi. 1918-ci ilin mart hadisələri geniş əraziləri əhatə edərək sistemli xarakter daşıyırdı. Təkcə Bakı deyil, Azərbaycanın müxtəlif bölgələri bu faciədən zərər gördü. Şamaxıda on minlərlə insan qətlə yetirildi, kəndlərin böyük hissəsi dağıdıldı. Qubada yüzlərlə yaşayış məntəqəsi məhv edildi, minlərlə insan öldürüldü. İrəvan quberniyasında yüz minlərlə azərbaycanlı ya qətlə yetirildi, ya da doğma torpaqlarından qovuldu. Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirildi. Bu faktlar bir daha təsdiq edir ki, baş verənlər lokal hadisə deyil, genişmiqyaslı və planlı soyqırımı siyasətinin nəticəsi idi.

Millət vəkili onu da deyib ki, uzun illər bu hadisələrə obyektiv qiymət verilməmiş, xüsusilə sovet dövründə həqiqətlərin üzəri ört-basdır edilmişdir. Tarixi sənədlərin məhv edilməsi, faktların təhrif olunması bu cinayətlərin unudulmasına yönəlmiş məqsədli siyasətin tərkib hissəsi idi. Lakin müstəqillik əldə edildikdən sonra bu istiqamətdə mühüm dönüş baş verdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1998-ci ildə imzalanmış “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman bu məsələyə dövlət səviyyəsində siyasi və hüquqi qiymət verilməsinin başlanğıcı oldu. Ulu Öndər bu məsələnin əhəmiyyətini belə ifadə edirdi: “Xalqımıza qarşı yeridilmiş soyqırımı siyasətinin həqiqətlərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq, bu cinayətlərə düzgün hüquqi-siyasi qiymət verilməsinə nail olmaq hər birimizin müqəddəs borcudur.” Bu fikir yalnız tarixi yaddaşın qorunması deyil, həm də beynəlxalq müstəvidə ədalətin bərpası istiqamətində strateji yanaşmanı əks etdirir. Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar, arxiv materiallarının üzə çıxarılması və yeni faktların əldə olunması bu faciənin miqyasını daha aydın göstərir. Quba şəhərində aşkar olunmuş kütləvi məzarlıq bunun ən mühüm sübutlarından biridir. Bu cür faktlar yalnız tarixi həqiqətlərin təsdiqi deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini bu məsələyə yönəltmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarix yalnız xatırlanmaq üçün deyil, həm də sübut olunmaq üçün araşdırılmalıdır. Müasir dövrdə informasiya müharibəsi ən azı silahlı münaqişələr qədər əhəmiyyətlidir. Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, saxta təbliğatın qarşısının alınması və tarixi faktların obyektiv şəkildə təqdim olunması bu mübarizənin əsas istiqamətlərindəndir. Bu sahədə dövlət qurumları ilə yanaşı, diaspor təşkilatlarının, alimlərin və ziyalıların üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Tarixi faktların beynəlxalq hüquq müstəvisində tanıdılması uzun və çətin proses olsa da, bu istiqamətdə aparılan işlər milli maraqlar baxımından son dərəcə vacibdir.
31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü təkcə keçmişin faciəsini xatırlatmır. Bu tarix həm də milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin müdafiəsi və gələcək nəsillərin bu həqiqətlər əsasında yetişdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu gün qarşıda duran əsas vəzifə – bu hadisələrin unudulmaması, təhrif olunmaması və dünya ictimaiyyətinə olduğu kimi çatdırılmasıdır. Çünki tarixə sahib çıxmaq, əslində, gələcəyə sahib çıxmaq deməkdir. Soyqırımı qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq isə yalnız anım mərasimləri ilə deyil, həm də həqiqət uğrunda davamlı mübarizə ilə mümkündür. Bu, həm mənəvi borc, həm də tarixi məsuliyyətdir-deyə Səttar Möhbalıyev fikrini yekunlaşdırıb.