Akşin Osmanov: Ulu Öndər Heydər Əliyev və müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin başlanğıcı

1993-cü ilin payızı Azərbaycan üçün adi siyasi dəyişiklik dövrü deyildi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş ölkə ağır sınaqlardan keçirdi. Dövlət idarəçiliyində yaranmış böhran, siyasi qarşıdurmalar, silahlı toqquşmalar, cəbhədəki ağır vəziyyət və iqtisadi çətinliklər Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğururdu. Belə bir şəraitdə oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkiləri ölkənin sonrakı siyasi inkişafında mühüm mərhələyə çevrildi. Xalq Heydər Əliyevi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçdi və bununla da dövlət quruculuğunda yeni mərhələ başladı.

Həmin dövrün əsas xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, qarşıda duran vəzifə yalnız hakimiyyətin formalaşdırılması deyildi. Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması, ölkədə sabitliyin yaradılması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və müstəqilliyin real məzmun qazanması daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin sonrakı mərhələsi də məhz bu məsələlərin həllinə yönəldi.
1993-cü ildən etibarən dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması əsas prioritetlərdən birinə çevrildi. Həmin illərdə Azərbaycan dövlət çevrilişləri və vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Dövlət hakimiyyətinin zəifləməsi ölkənin siyasi müstəqilliyini də təhlükə qarşısında qoyurdu. Buna görə də ilk mərhələdə dövlətin idarəolunması və sabitliyin bərpası dövlət quruculuğunun zəruri şərti kimi ön plana çıxdı.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin yanaşmasında dövlətçilik yalnız hakimiyyət strukturlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmırdı. Dövlətin möhkəmliyi üçün hüquqi əsasların yaradılması, milli iqtisadiyyatın inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və cəmiyyətin vahid milli ideya ətrafında birləşdirilməsi də vacib hesab olunurdu. Bu baxımdan 1995-ci ildə Azərbaycan Konstitusiyasının qəbul edilməsi dövlət quruculuğunun mühüm mərhələlərindən biri oldu. Konstitusiya demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsiplərini, hakimiyyət bölgüsünü, insan hüquq və azadlıqlarının təminatını dövlətin hüquqi sisteminin əsas istiqamətləri kimi müəyyənləşdirdi.
Bu dövrdə siyasi və hüquqi sistemin yenilənməsi istiqamətində də addımlar atıldı. Məhkəmə islahatları həyata keçirildi, yeni hüquqi təsisatlar yaradıldı, ölüm hökmü ləğv edildi, kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzura aradan qaldırıldı. Bu dəyişikliklər müstəqil Azərbaycanın dövlət institutlarının yeni hüquqi çərçivədə formalaşmasına xidmət edən prosesin tərkib hissəsi idi.

Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinin digər mühüm istiqaməti iqtisadi siyasət idi. Müstəqilliyin ilk illərində iqtisadi böhran yaşayan Azərbaycan üçün yeni inkişaf modelinin müəyyənləşdirilməsi strateji məsələ idi. Sahibkarlığın inkişafı, bazar iqtisadiyyatına keçid, investisiyaların cəlb olunması və iqtisadiyyatın liberallaşdırılması bu siyasətin əsas istiqamətləri sırasında yer aldı.

Bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın enerji potensialının ölkənin iqtisadi və siyasi maraqları ilə əlaqələndirilməsi oldu. 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya enerji bazarına çıxışını genişləndirən əsas hadisələrdən biri kimi tarixə düşdü. Sonrakı illərdə həyata keçirilən neft və qaz layihələri ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə və yeni nəqliyyat-enerji imkanlarının yaranmasına şərait yaratdı.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində xarici siyasət də xüsusi yer tuturdu. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan üçün beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini müəyyənləşdirmək, müxtəlif dövlətlərlə əməkdaşlıq qurmaq və milli maraqları beynəlxalq səviyyədə ifadə etmək mühüm vəzifələr idi. Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığını genişləndirir, nəqliyyat və enerji layihələrində iştirak edir, ölkənin beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışırdı.
Bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağ məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması idi. Heydər Əliyevin xarici siyasət kursunda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi və münaqişənin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həlli əsas məsələlərdən biri kimi təqdim edilirdi.
Dövlətçilik siyasətinin başqa bir mühüm tərəfi milli ideyanın formalaşdırılması idi. Azərbaycançılıq anlayışı bu mərhələdə milli kimliyi, dövlətçilik düşüncəsini, milli-mənəvi və ümumbəşəri dəyərləri birləşdirən ideoloji xətt kimi irəli sürülürdü. Heydər Əliyevin fikrincə, müstəqil dövlətin möhkəmliyi yalnız siyasi və iqtisadi imkanlardan deyil, həm də cəmiyyətin milli həmrəyliyindən və dövlətçilik şüurundan asılıdır.

1993-cü ildən sonrakı dövrə nəzər saldıqda Ulu Öndər Heydər Əliyevin fəaliyyətində bir neçə əsas xətt aydın görünür: dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, hüquqi dövlət institutlarının qurulması, iqtisadi inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi və milli dövlətçilik ideyasının möhkəmləndirilməsi. Bu istiqamətlər bir-birindən ayrı proseslər deyil, müstəqil Azərbaycanın dövlət kimi möhkəmlənməsinə yönəlmiş vahid siyasətin müxtəlif tərəfləri idi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1998-ci ildə söylədiyi “Dövlətçilik Azərbaycanın müstəqilliyini, ərazi bütövlüyünü qoruyub saxlamaqdır, Azərbaycanın müstəqilliyini möhkəmləndirməkdir” fikri onun dövlətçilik anlayışına yanaşmasını lakonik şəkildə ifadə edir.

1993-cü il Azərbaycan tarixində bu baxımdan xüsusi mərhələ olaraq qalır. Çünki həmin il ölkənin qarşısında yalnız siyasi hakimiyyət məsələsi deyil, müstəqil dövlətin gələcəyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi dayanırdı. Sonrakı illərdə həyata keçirilən siyasi, hüquqi, iqtisadi və xarici siyasət addımları isə bu dövlətçilik xəttinin müxtəlif istiqamətlərdə davam etdirilməsi ilə bağlı idi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayında söylədiyi fikirdə azərbaycançılığın müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası kimi təqdim olunması da bu siyasi baxışın məntiqi davamı idi. Burada dövlətçilik milli dilin, mədəniyyətin, milli-mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın qorunması ilə birlikdə nəzərdən keçirilirdi.

Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində 1993-cü ildən başlayan mərhələni səciyyələndirən əsas cəhət də budur: dövlətin siyasi dayaqları möhkəmləndirildi, hüquqi əsasları formalaşdırıldı, iqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar yaradıldı və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirildi. Bu mərhələ sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin əsas siyasi istinad nöqtələrindən birinə çevrildi.