Ramin Osmanlı: Müstəqilliyin Sarsılmaz Təməlləri - Heydər Əliyevin Dövlətçilik Missiyası

Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə dövrlər var ki, onları yalnız təqvimdəki illərlə ifadə etmək mümkün deyil. Həmin dövrlər dövlətin taleyinin, gələcək istiqamətinin və milli inkişaf yolunun müəyyənləşdiyi mərhələlərdir. 1993-cü il də Azərbaycan üçün belə tarixi zaman kəsiyi idi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş ölkə daxili siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi böhran və davam edən müharibənin yaratdığı ağır vəziyyətlə üzləşmişdi. Dövlətin qarşısında isə bir əsas məsələ dayanırdı: əldə olunmuş müstəqilliyi qorumaq və onu dayanıqlı dövlətçilik sisteminə çevirmək.
Məhz belə mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin Azərbaycanın siyasi rəhbərliyinə qayıdışı ölkənin sonrakı tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcını qoydu. 1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərindən sonra dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, daxili sabitliyin yaradılması və ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi qarşıya əsas vəzifələr kimi qoyuldu. Sonrakı illərdə 1994 və 1995-ci illərdə dövlət çevrilişinə cəhdlərin baş verməsi də həmin mərhələnin nə qədər mürəkkəb siyasi şəraitdə keçdiyini göstərirdi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik xəttinin əsas xüsusiyyətlərindən biri ölkənin qarşısında dayanan problemlərə ayrı-ayrılıqda deyil, vahid strategiyanın tərkib hissəsi kimi yanaşılması idi. Siyasi sabitlik olmadan iqtisadi inkişafın, güclü iqtisadiyyat olmadan müstəqil xarici siyasətin, hüquqi baza olmadan isə möhkəm dövlət institutlarının qurulmasının çətin olduğu nəzərə alınırdı. Buna görə də dövlət quruculuğu bir neçə istiqamətdə paralel şəkildə həyata keçirilməyə başladı.
Yeni mərhələnin mühüm hadisələrindən biri müstəqil Azərbaycanın hüquqi təməlinin yaradılması oldu. 1995-ci il noyabrın 12-də referendum yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi və noyabrın 27-də qüvvəyə mindi. Əsas Qanun dövlət quruluşundan insan və vətəndaş hüquqlarına qədər geniş sahəni əhatə etməklə ölkənin hüquqi sisteminin fundamental prinsiplərini müəyyənləşdirdi.
Konstitusiyanın qəbulundan sonra hüquqi və siyasi institutların formalaşdırılması prosesi davam etdirildi. Dövlət idarəçiliyinin qanunvericilik bazasının genişləndirilməsi, hüquq sistemində dəyişikliklər və ictimai münasibətlərin yeni hüquqi çərçivədə tənzimlənməsi müstəqil dövlət quruculuğunun ayrılmaz hissəsinə çevrildi. 1998-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin fərmanı ilə mətbuat üzərində senzuranın aradan qaldırılması da həmin dövrün mühüm hüquqi-siyasi qərarlarından biri oldu.
Azərbaycanın qarşısında dayanan ən böyük məsələlərdən biri də iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi idi. Çünki siyasi suverenliyin uzunmüddətli qorunması üçün dövlətin öz iqtisadi dayaqlarına malik olması zəruri idi. 1990-cı illərin əvvəllərinin ağır iqtisadi mənzərəsi fonunda bazar iqtisadiyyatına keçid, sahibkarlığın inkişafı, xarici sərmayənin cəlb olunması və Azərbaycanın təbii ehtiyatlarının iqtisadi tərəqqiyə yönəldilməsi strateji istiqamətlərə çevrildi.
1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” həmin strategiyanın ən mühüm hadisələrindən biri idi. Müqavilə Azərbaycanın neft strategiyasının həyata keçirilməsinə və Xəzər hövzəsində iri enerji layihələrinin reallaşdırılmasına imkan yaratdı. Sonrakı illərdə formalaşdırılan enerji və ixrac infrastrukturu Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasının genişlənməsində mühüm rol oynadı.
Bu siyasətin mahiyyəti yalnız enerji ehtiyatlarının hasilatı ilə məhdudlaşmırdı. Məqsəd Azərbaycanın malik olduğu iqtisadi potensialı dövlətin uzunmüddətli maraqlarına xidmət edən amilə çevirmək idi. Xarici investisiyaların ölkəyə gəlməsi, yeni beynəlxalq tərəfdaşlıqların qurulması və Azərbaycanın enerji layihələrində mühüm iştirakçıya çevrilməsi iqtisadi siyasətlə xarici siyasət arasında yeni əlaqələr yaratdı.
Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil mövqeyinin formalaşdırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Müstəqilliyini yenicə əldə etmiş ölkənin dünyada tanıdılması, müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı münasibətlərin genişləndirilməsi və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi qarşıya qoyulan mühüm vəzifələrdən idi. Rəsmi mənbələrdə həmin illərdə Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi və dünya birliyinə inteqrasiyası dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi göstərilir.
Qarabağ problemi isə Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyində xüsusi yer tuturdu. Ölkənin ərazi bütövlüyünün müdafiəsi, münaqişə ilə bağlı Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və məsələnin diplomatik müstəvidə gündəmdə saxlanılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri idi. Bu məsələ yalnız xarici siyasətin deyil, bütövlükdə milli dövlətçilik düşüncəsinin əsas mövzularından biri olaraq qalırdı.
Dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də milli həmrəyliyin gücləndirilməsi idi. Heydər Əliyevin siyasi irsində azərbaycançılıq anlayışı milli mənsubiyyətlə dövlətçilik düşüncəsini birləşdirən ideoloji xətt kimi xüsusi yer tutdu. Azərbaycan dili, milli-mənəvi dəyərlər, tarixi yaddaş, Vətənə bağlılıq və müstəqil dövlətə sədaqət bu düşüncənin əsas elementləri sırasında təqdim edilirdi. Rəsmi mənbələrdə də 1993–2003-cü illərdə azərbaycançılığın dövlətçiliyin ideoloji əsaslarından biri kimi formalaşdırıldığı qeyd olunur.
Bu yanaşmanın mühüm tərəflərindən biri dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələrin gücləndirilməsi idi. Azərbaycan dövləti ilə diaspor arasında münasibətlərin sistemləşdirilməsi, milli kimliyin qorunması və azərbaycanlıların ümumi milli maraqlar ətrafında birləşdirilməsi dövlət siyasətində daha geniş yer almağa başladı. Bununla müstəqil Azərbaycan yalnız ölkə sərhədləri daxilində yaşayan vətəndaşların deyil, dünya azərbaycanlılarının da mənəvi-siyasi mərkəzi kimi təqdim edilirdi.
1993-cü ildən başlanan mərhələyə bütöv şəkildə nəzər saldıqda bir mühüm xüsusiyyət diqqəti cəlb edir: dövlətin gələcəyi üçün lazım olan siyasi, hüquqi, iqtisadi və ideoloji dayaqlar eyni tarixi dövrdə formalaşdırılırdı. Bir tərəfdə sabitliyin təmin olunması, digər tərəfdə Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatların başlanması, enerji strategiyasının həyata keçirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi vahid dövlətçilik siyasətinin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edirdi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik baxışında güclü Azərbaycan anlayışı müstəqilliyin qorunması ilə sıx bağlı idi. Dövlət öz qərarlarını müstəqil qəbul etməli, milli maraqlarını müdafiə etməli, iqtisadi imkanlarını genişləndirməli və gələcək inkişafının istiqamətlərini özü müəyyənləşdirməli idi. Bu yanaşma onun siyasi fəaliyyətinin əsas xətlərindən biri kimi sonrakı illərdə də özünü göstərdi.
3 oktyabr 1993-cü ilin Azərbaycan tarixində yeri də bu geniş proseslərin fonunda qiymətləndirilir. Həmin gün keçirilən prezident seçkiləri sonrakı onillikdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasətinin mühüm siyasi başlanğıclarından biri oldu. Qarşıdakı illərdə Azərbaycan üçün əsas məqsəd artıq yalnız müstəqil dövlət kimi mövcud olmaq deyil, həmin müstəqilliyi işlək institutlar, hüquqi sistem, iqtisadi imkanlar və beynəlxalq münasibətlərlə möhkəmləndirmək idi.
Tarixi şəxsiyyətlərin siyasi irsi onların fəaliyyət göstərdikləri dövrdə qəbul etdikləri qərarların sonrakı proseslərə təsiri ilə də öyrənilir. Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdə həyata keçirdiyi dövlətçilik siyasətinə bu baxımdan yanaşdıqda həmin mərhələdə Azərbaycanın siyasi sisteminin, hüquqi bazasının, iqtisadi inkişaf modelinin və xarici siyasət istiqamətlərinin formalaşdırılması xüsusi yer tutur.
Azərbaycanın müstəqillik tarixinin həmin onilliyi buna görə yalnız keçmişin siyasi salnaməsi deyil. O, dövlətin öz dayaqlarını yaratdığı, gələcək inkişafının istiqamətlərini müəyyənləşdirdiyi və müstəqilliyin hüquqi-siyasi məzmununun möhkəmləndirildiyi mühüm bir mərhələdir. Heydər Əliyevin adı isə bu mərhələnin dövlətçilik prosesləri ilə sıx bağlı olaraq Azərbaycanın müasir siyasi tarixində yer alır.