Hicran Şərifov: 3 Oktyabr – Müstəqil Azərbaycanın Dövlətçilik Yolunda Tarixi Dönüş

Tarixdə elə məqamlar olur ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır. İllər keçdikcə həmin hadisələrin dövlətin gələcək taleyinə necə təsir etdiyi daha aydın görünür. Azərbaycan üçün 1993-cü il və xüsusilə həmin ilin 3 oktyabr tarixi belə siyasi mərhələlərdən biridir. Müstəqilliyinin ilk illərinin ağır sınaqları ilə üzləşən ölkədə həmin gün keçirilmiş prezident seçkilərində Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi sonrakı dövlət quruculuğu proseslərinin mühüm başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Azərbaycan o dövrdə eyni vaxtda bir neçə ciddi problemlə qarşılaşmışdı. Qarabağda müharibə davam edir, ölkə daxilində siyasi qarşıdurmalar yaşanır, iqtisadi tənəzzül dərinləşir, dövlət idarəçiliyində ciddi çətinliklər meydana çıxırdı. Belə bir şəraitdə əsas məsələ sadəcə mövcud problemləri aradan qaldırmaq deyil, müstəqil dövlətin yaşaması və fəaliyyət göstərməsi üçün dayanıqlı siyasi sistem yaratmaq idi. Məhz buna görə 1993-cü ildən sonrakı proseslər Azərbaycan tarixində dövlət quruculuğunun ayrıca mərhələsi kimi qiymətləndirilir.
Heydər Əliyevin qarşısında duran ilk böyük vəzifələrdən biri ölkə daxilində idarəolunmanın sabitləşdirilməsi idi. 1994 və 1995-ci illərdə dövlət çevrilişinə cəhdlərin baş verməsi həmin dövrün nə qədər mürəkkəb siyasi şəraitə malik olduğunu göstərirdi. Bu hadisələr fonunda mərkəzi hakimiyyət institutlarının möhkəmləndirilməsi və ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Sabitliyin yaradılması isə qarşıda duran daha genişmiqyaslı dəyişikliklər üçün imkan açırdı. Dövlətin uzunmüddətli fəaliyyətini təmin etmək üçün onun hüquqi əsaslarının müəyyənləşdirilməsi zəruri idi. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyası qəbul edildi. Konstitusiyada dövlət müstəqilliyinin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması, demokratik və hüquqi dövlət quruculuğu, qanunun aliliyi və insan hüquqlarının təmin olunması fundamental prinsiplər sırasında təsbit edildi.
Bunun ardınca dövlət və hüquq sisteminin müxtəlif sahələrində islahatlar aparılması yeni mərhələnin mühüm istiqamətlərindən oldu. Məqsəd müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycanın idarəetmə mexanizmlərini öz Konstitusiyası və qanunları əsasında fəaliyyət göstərən dövlət modelinə uyğunlaşdırmaq idi. Dövlətçilik artıq yalnız siyasi müstəqillik anlayışı deyil, işlək institutlar, hüquqi mexanizmlər və müəyyən edilmiş idarəçilik prinsipləri üzərində qurulan sistem kimi formalaşırdı.
Lakin siyasi müstəqilliyin davamlı olması üçün iqtisadi imkanların yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 1990-cı illərin əvvəllərində yaşanan iqtisadi böhran şəraitində Azərbaycanın qarşısında yeni iqtisadi modelə keçmək, xarici sərmayə cəlb etmək, sahibkarlığın inkişafına şərait yaratmaq və ölkənin malik olduğu təbii ehtiyatlardan milli iqtisadiyyatın inkişafı üçün istifadə etmək kimi vəzifələr dayanırdı.
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən oldu. Xəzərin Azərbaycan sektorundakı enerji ehtiyatlarının işlənilməsinə böyük xarici şirkətlərin cəlb edilməsi ölkəyə investisiya axınının genişlənməsi və Azərbaycanın beynəlxalq enerji layihələrində iştirakının artması üçün zəmin yaratdı.
Enerji siyasətinin əhəmiyyəti yalnız iqtisadi gəlirlə ölçülmürdü. Azərbaycan enerji layihələri vasitəsilə müxtəlif dövlətlər və beynəlxalq şirkətlərlə uzunmüddətli əməkdaşlıq münasibətləri qurmaq imkanı əldə etdi. Bununla ölkənin iqtisadi maraqları onun xarici siyasət imkanları ilə daha sıx şəkildə əlaqələndirildi.
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə xarici siyasətdə Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi beynəlxalq mövqelərinin genişləndirilməsi də diqqət mərkəzində saxlanılırdı. Dünya dövlətləri ilə ikitərəfli münasibətlərin inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq və regional layihələrdə iştirak Azərbaycanın xarici siyasət fəaliyyətinin əsas istiqamətləri sırasında idi. Rəsmi mənbələrdə də 1993–2003-cü illər Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sisteminə inteqrasiyasının genişləndiyi mərhələ kimi təqdim olunur.
Qarabağ məsələsi həmin siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı mövqeyinin beynəlxalq təşkilatlarda və xarici dövlətlərlə aparılan danışıqlarda çatdırılması diplomatik fəaliyyətin əsas mövzularından idi. Dövlətin xarici siyasətində ərazi bütövlüyünün müdafiəsi milli maraqların mühüm elementi kimi müəyyənləşdirilmişdi.
Bu illərdə dövlət quruculuğunun yalnız siyasi, hüquqi və iqtisadi mexanizmlərdən ibarət olmadığı da aydın şəkildə ortaya qoyulurdu. Dövlətin cəmiyyətlə mənəvi bağlılığının gücləndirilməsi, milli kimliyin qorunması və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların vahid milli ideya ətrafında birləşdirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Azərbaycançılıq məfkurəsinin dövlətçilik düşüncəsində ön plana çəkilməsi bu yanaşmanın ifadəsi idi. Bu konsepsiyada Azərbaycan dili, milli-mənəvi dəyərlər, tarixi yaddaş və dövlətə bağlılıq vahid ideoloji müstəvidə birləşdirilirdi. Beləliklə, müstəqilliyin yalnız dövlət sərhədləri və siyasi institutlarla deyil, milli özünüdərk və dövlətçilik şüuru ilə də möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulurdu. Azərbaycançılığın həmin dövrdə dövlətçiliyin ideoloji əsaslarından biri kimi irəli sürüldüyü rəsmi mənbələrdə də qeyd olunur.
Bütün bunlara birlikdə nəzər saldıqda 1993-cü ildən sonrakı mərhələnin çoxşaxəli xarakter daşıdığı görünür. Bir tərəfdən ölkə daxilində siyasi idarəçilik və sabitlik məsələləri həll olunurdu, digər tərəfdən yeni hüquqi sistem yaradılırdı. Paralel şəkildə iqtisadi islahatlar aparılır, enerji strategiyası həyata keçirilir və Azərbaycanın xarici əlaqələri genişləndirilirdi.
Bu proseslərin mərkəzində isə müstəqilliyin dönməzliyini təmin edə biləcək dövlət modelinin qurulması dayanırdı. Heydər Əliyevin həmin illərdə həyata keçirdiyi siyasi kursun əsas xüsusiyyətlərindən biri ayrı-ayrı sahələr üzrə qərarların ümumi dövlətçilik strategiyası daxilində əlaqələndirilməsi idi.
3 oktyabr 1993-cü ilin tarixi əhəmiyyəti də məhz bu geniş kontekstdə meydana çıxır. Prezident seçkiləri bir siyasi hadisə olmaqla yanaşı, Azərbaycanın sonrakı onillikdə keçəcəyi dövlət quruculuğu mərhələsinin başlanğıcında dayandı. Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdə prezidentliyi dövründə Konstitusiyanın qəbul olunması, iqtisadi və siyasi islahatların həyata keçirilməsi, enerji strategiyasının formalaşdırılması və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi həmin mərhələnin əsas hadisələri sırasında yer aldı.
Müstəqilliyi elan etmək tarixi nailiyyətdir, onu qorumaq və gələcək nəsillərə dayanıqlı dövlət şəklində ötürmək isə uzunmüddətli dövlətçilik prosesidir. 1993-cü ildən başlayan mərhələnin Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutmasının əsas səbəblərindən biri də budur. Həmin illərdə qəbul edilən qərarlar və yaradılan institutlar müstəqil Azərbaycanın sonrakı siyasi və iqtisadi inkişafına təsir göstərən əsaslardan birinə çevrildi.
Bu mənada 3 oktyabr yalnız təqvimdə qalan siyasi tarix deyil. O, Azərbaycanın mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövrdən dövlət institutlarının möhkəmləndirildiyi yeni mərhələyə keçidinin mühüm siyasi nöqtələrindən biri kimi müasir dövlətçilik tarixində yer tutur.