Misgər Məmmədov: Texnologiya, innovasiya və davamlı inkişaf modeli

Azərbaycan Dillər Universitetinin Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin sədri, dosent Misgər Məmmədov - Dünyanın iqtisadi xəritəsi dəyişir. Dünən dəyişməz görünən ticarət yolları bu gün yeni istiqamətlər axtarır, təchizat zəncirləri yenidən qurulur, enerji bazarlarında yeni reallıqlar yaranır, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar iqtisadiyyatın ənənəvi sərhədlərini sürətlə aradan qaldırır. Belə bir mürəkkəb mənzərədə investorun axtardığı təkcə böyük bazar və ya ucuz resurs deyil. Etimad, sabitlik, bağlantı, enerji, insan kapitalı və ən başlıcası, gələcəyi görmək bacarığıdır.
Bakıda keçirilən II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda Prezident İlham Əliyevin çıxışı məhz bu sual ətrafında quruldu: Azərbaycan qarşıdakı illərdə qlobal iqtisadi dəyişikliklərin hansı tərəfində dayanacaq və ölkənin mövcud imkanları necə yeni inkişaf mərhələsinə çevriləcək? Forumun builki mövzusu – “Parçalanmış dünyada etimadın bərpası: Cənubi Qafqaz qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı kimi” – təsadüfi seçilməmişdi. Çünki bu gün kapitalın hərəkəti qədər kapitalın harada özünü təhlükəsiz hiss etməsi də önəmlidir.
Prezidentin çıxışının əsas xətti aydındır: Azərbaycanın son onilliklərdə yaratdığı iqtisadi baza artıq məqsədin özü deyil, növbəti mərhələyə keçid üçün platformadır. “Sabit iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə və iqtisadi sistem olmasaydı, bu gün gələcəkdən danışmaq çətin olardı”, – deyən dövlət başçısı bunun ardınca mühüm bir rəqəm açıqladı: son 20 ildə ölkəyə 350 milyard dollardan çox investisiya cəlb edilib və bunun yarısı birbaşa xarici investisiyaların payına düşüb. Bu rəqəmin arxasında sadəcə maliyyə göstəricisi dayanmır. Burada illərlə formalaşdırılmış enerji infrastrukturu, yollar, dəmir yolları, limanlar, hava limanları, rəqəmsal şəbəkələr, yeni sənaye sahələri və beynəlxalq tərəfdaşlıq təcrübəsi var. Daha vacibi isə budur ki, Azərbaycan artıq yalnız öz sərhədləri daxilində iqtisadi imkanlarını genişləndirən ölkə kimi deyil, regionlararası bağlantıların mühüm həlqəsi kimi təqdim olunur.
Bu mənzərədə neft və qaz öz əhəmiyyətini itirmir. Əksinə, enerji sektorunun yaratdığı maliyyə imkanlarının iqtisadiyyatın digər sahələrinə yönəldilməsi Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin mühüm elementlərindən biri kimi göstərilir. Prezidentin sözləri ilə desək, “neft və qaz iqtisadiyyatımızda aparıcı rolunu qoruyacaq və əldə olunan gəlirlər yenidən iqtisadiyyata investisiya şəklində yönəldiləcək”.
Lakin çıxışın mahiyyəti neftdən sonrakı Azərbaycan haqqında danışmaqdan daha genişdir. Söhbət neftlə yanaşı, neftdən kənarda da böyüyə bilən Azərbaycanın qurulmasından gedir. Çünki iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi artıq seçim deyil, uzunmüddətli dayanıqlığın əsas şərtlərindən biridir. Prezidentin diqqət çəkdiyi əsas məsələ də budur: ÜDM-də qeyri-neft sektorunun payı 70 faizdən çox olsa da, ixracın 90 faizindən çoxunun hələ də neft və qazın hesabına formalaşması arzuolunan mənzərə deyil.
Deməli, qarşıdakı dövrün əsas suallarından biri belədir: Azərbaycanın daxili iqtisadi şaxələnməsi necə ixrac şaxələnməsinə çevriləcək? Bu suala verilən cavabın mühüm hissəsi bərpaolunan enerjidədir. Xəzərin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq külək enerjisi potensialının olması ölkənin enerji xəritəsində tamamilə yeni imkanlar yaradır. Quruda günəş və külək elektrik stansiyalarının inkişafı, ötürücü xətlərin genişləndirilməsi və enerji saxlanc sistemlərinin qurulması isə bu potensialı real iqtisadi dəyərə çevirmək üçün nəzərdə tutulan mərhələlərdir.
Burada xüsusilə diqqətçəkən məqam enerji ilə rəqəmsal iqtisadiyyatın bir-birinə bağlanmasıdır. Dünyada süni intellekt sistemləri və data mərkəzləri sürətlə inkişaf etdikcə onların enerji tələbatı da artır. Azərbaycan isə bu iki tendensiyanın kəsişməsində özünə yeni iqtisadi mövqe axtarır: həm enerji istehsalçısı, həm də həmin enerjini yüksək texnoloji iqtisadiyyatın inkişafına yönəldə bilən ölkə olmaq. Bu baxımdan Prezidentin “biz elektrik enerjisinin mühüm təchizatçılarından birinə çevrilmək istəyirik” fikri sadəcə enerji ixracı məqsədini ifadə etmir. Burada daha geniş strategiya görünür: enerjini xammal kimi satmaqla kifayətlənməmək, onun üzərində yeni sənaye, rəqəmsal xidmətlər, data mərkəzləri və yüksək əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyət qurmaq.
Azərbaycanın coğrafiyası da bu strategiyada xüsusi yer tutur. Coğrafiya bəzən ölkənin taleyidir, bəzən isə onun iqtisadi üstünlüyünə çevrilə bilən amildir. Azərbaycan ikinci variantı seçməyə çalışır. Dənizə birbaşa çıxışı olmayan ölkənin böyük tranzit mərkəzinə çevrilməsi ilk baxışdan paradoks kimi görünə bilər. Amma bunun üçün illərlə dəmir yollarına, avtomobil yollarına, limanlara, hava yükdaşımalarına və gömrük infrastrukturlarına sərmayə qoyulub. Prezidentin ifadəsi ilə, “biz ilk növbədə, ev tapşırığımızı yerinə yetirməli idik”. Bu “ev tapşırığı”nın nəticəsi artıq yalnız daxili infrastruktur deyil, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarının kəsişməsində formalaşan regional bağlantıdır.
Tranzit yükdaşımalarının bu il 16 milyon tona çatmasının gözlənilməsi, 2030-cu ilədək həcmin 25 milyon tona və daha yüksək səviyyəyə yüksəldilməsi hədəfi Azərbaycanın qarşısında duran miqyasın göstəricisidir. Burada söhbət yalnız yüklərin bir ərazidən digərinə keçirilməsindən getmir. Tranzit iqtisadiyyatı liman, logistika, sığorta, maliyyə, anbar, rəqəmsal idarəetmə, gömrük və xidmət sektorlarının inkişafına da təkan verə bilər.
Üstəlik, Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yalnız xəritədə yerləşən coğrafi körpü deyil. Ölkə bu məkanlar arasında iqtisadi və enerji bağlantılarının qurulmasında daha fəal rol axtarır. Xəzərin dibi ilə Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və Avropa ilə birləşdirəcək elektrik kabeli, Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya istiqamətində Qara dəniz kabeli, yeni ötürücü xətlər və enerji saxlanc imkanları bu strategiyanın ayrı-ayrı elementləridir. Bu layihələrin hər biri ayrıca iqtisadi təşəbbüs təsiri bağışlasa da, onların arxasında vahid məntiq var: Azərbaycanın yalnız enerji istehsal edən və tranzit yük keçirən ölkə deyil, enerji, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantıların birləşdiyi regional platformaya çevrilməsi.
İnvestisiya forumunda səslənən başqa bir mühüm istiqamət mədənçilikdir. Dövlət proqramının qəbul edilməsi bu sahənin sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsinə yönələn addım kimi təqdim olunur. Bunun kənd təsərrüfatı, enerji, logistika və rəqəmsal iqtisadiyyatla yanaşı çəkilməsi də təsadüfi deyil. Məqsəd iqtisadiyyatın müxtəlif dayaqlar üzərində dayanmasını təmin etməkdir.
Eyni məntiq ərzaq təhlükəsizliyinə də aiddir. Qlobal təchizat zəncirlərinin sarsıldığı, iqlim və su problemlərinin kənd təsərrüfatı üçün yeni risklər yaratdığı bir dövrdə ərzaq istehsalı yalnız sosial məsələ deyil, iqtisadi və strateji məsələdir. Azərbaycanda bu sahədə idxaldan asılılığın azaldılmasına yönəlmiş dövlət proqramının qəbul edilməsi də çıxışda xüsusi qeyd edildi. Amma bütün bu layihələrin arxasında bir amil dayanır ki, onu nə pulla, nə də texnologiya idxalı ilə qısa müddətdə əldə etmək mümkündür: insan kapitalı.
Prezidentin çıxışında kadr məsələsinə xüsusi əhəmiyyət verilməsi buna görə diqqət çəkir. “Peşəkar və ixtisaslı kadrlar olmadan qarşıya qoyduğumuz məqsədlərə heç vaxt nail ola bilmərik”, – deyə dövlət başçısı vurğulayıb. Bu fikir əslində Azərbaycanın yeni iqtisadi modelinin ən mühüm şərtlərindən birini ifadə edir. Çünki enerji, kabel, dəmir yolu, liman və data mərkəzi qurmaq mümkündür, amma onların yaratdığı iqtisadi dəyəri idarə edən insan kapitalıdır.
Neft-qaz sənayesində əldə edilmiş təcrübə bunun üçün konkret nümunə kimi göstərilir. 1994-cü ildə xarici enerji şirkətlərində çalışan əməkdaşların böyük əksəriyyəti əcnəbilər idisə, bu gün həmin göstəricinin təxminən 5 faizə qədər azalması yerli kadr potensialının formalaşmasını nümayiş etdirən nümunə kimi təqdim olunur. Xaricdə təhsil proqramları, yeni təhsil imkanları və Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi kimi təşəbbüslər də gələcəyin iqtisadiyyatına hazırlığın hissəsidir.
Əslində, burada çox mühüm bir keçid görünür: Azərbaycan texnologiyanı almaqla kifayətlənmək istəmir, texnologiyadan istifadə edə biləcək mütəxəssislər yetişdirmək istəyir. Bu isə bizi rəqəmsal transformasiyanın növbəti mərhələsinə gətirir. Ölkənin Avropa və Asiya arasında yerləşməsi, fiber-optik bağlantılar, Xəzər üzərindən yeni rəqəmsal kabel layihələri, kibertəhlükəsizlik üzrə kadr hazırlığı və süni intellektə maraq Azərbaycanın rəqəmsal iqtisadiyyat üçün regional mərkəz olmaq niyyətini göstərir. Forum çərçivəsində “Oracle” ilə “Oracle Alloy” platformasının tətbiqinə dair sənədin mübadiləsi də bu istiqamətdə konkret əməkdaşlıq nümunələrindən biri oldu.
Forumun ən mühüm tərəflərindən biri isə bütün bu niyyətlərin yalnız söz olaraq qalmaması idi. “ExxonMobil” ilə Orta Kür hövzəsində qeyri-ənənəvi karbohidrogen resurslarının kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı üzrə Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişi, “TotalEnergies” və digər tərəfdaşlarla “Abşeron” qaz-kondensat yatağının tammiqyaslı işlənməsi üzrə Yekun İnvestisiya Qərarı, “Apollo”, “SEFE”, “VNG”, “Oracle”, “Eni” və digər şirkətlərlə müxtəlif əməkdaşlıq sənədləri imzalandı və ya mübadilə edildi. Bu sənədlər Azərbaycanın investisiya siyasətində mühüm bir cəhəti üzə çıxarır: yeni iqtisadi mərhələ köhnə iqtisadiyyatın inkarı üzərində deyil, onun imkanlarından istifadə etməklə qurulur. Neft-qaz sektoru öz rolunu saxlayır, amma onun ətrafında yeni enerji, texnologiya, logistika, rəqəmsallaşma və insan kapitalı ekosistemi formalaşdırılmağa çalışılır.
Bəlkə də çıxışın ən mühüm mesajlarından biri elə budur: Azərbaycanın gələcəyi yalnız yerin altındakı sərvətlərlə ölçülməməlidir. Yerin üstündə qurulan infrastruktur, insan kapitalı, bağlantılar və etimad da sərvətdir. Prezidentin “Bizim çox etibarlı tərəfdaş olduğumuza dair etibarlı portfelimiz var” fikri də bu kontekstdə səslənir. İnvestor üçün müqavilə yalnız hüquqi sənəd deyil, uzunmüddətli münasibətin başlanğıcıdır. Forumda imzalanan yeni sənədlərin coğrafiyasının və sahələrinin genişliyi Azərbaycanın tərəfdaşlıq şəbəkəsini enerji ilə məhdudlaşdırmaq niyyətində olmadığını göstərir.
Bütün bunların fonunda Azərbaycanın son otuz ildə keçdiyi yol da çıxışın mühüm hissəsini təşkil etdi. 1990-cı illərin əvvəlində iqtisadi böhran, enerji qıtlığı, müharibə, böyük qaçqın və məcburi köçkün problemi ilə üz-üzə qalan ölkənin bu gün regional enerji və nəqliyyat layihələrində iştirak edən, beynəlxalq şirkətləri investisiya forumuna toplayan iqtisadi məkana çevrilməsi Azərbaycanın öz inkişaf hekayəsinin mühüm hissəsidir. Lakin tarixə yalnız keçmişin təsdiqi kimi baxmaq gələcəyi qurmaq üçün kifayət deyil. Məhz buna görə çıxışın ən diqqətçəkən cəhəti keçmiş uğurların sadalanmasından daha çox, növbəti mərhələnin konturlarının göstərilməsi idi. Bu konturlarda enerji var, amma təkcə neft yoxdur. Xəzərin küləyi var, günəş enerjisi var, elektrik ötürücüləri var. Dəmir yolu və liman var, amma təkcə fiziki logistika deyil, rəqəmsal gömrük və ağıllı idarəetmə də var. Data mərkəzləri, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, fiber-optik kabellər var. Mədənçilik, kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi və insan kapitalı var. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi uzun müddət xəritədəki koordinat kimi qəbul edilə bilərdi. İndi isə həmin koordinat iqtisadi üstünlüyə çevrilməyə çalışılır. Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub, enerji ilə texnologiya, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında bağlantı yaratmaq ideyası Azərbaycanın yeni iqtisadi hekayəsinin əsas xəttinə çevrilir.
Prezidentin investorları Azərbaycana gəlib ölkəni öz gözləri ilə görməyə çağırması da təsadüfi deyil. “Bunu yalnız ölkəyə gəlib müəyyən müddət burada qalmaqla hiss etmək olar”, – deyə dövlət başçısı bildirib. Bu yanaşmanın mahiyyəti sadədir: ölkə haqqında ən yaxşı təqdimat bəzən təqdimatın özündən deyil, real həyatdan gəlir. Heç bir ölkə gələcəyi tam zəmanət altına ala bilməz. Ancaq gələcəyə hazırlıq üçün infrastruktur yarada, maliyyə dayanıqlığı formalaşdıra, yeni bazarlara çıxış qazana, insan kapitalına sərmayə qoya və tərəfdaşlıq şəbəkəsini genişləndirə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran məsələ də məhz budur.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun yaratdığı mənzərə göstərir ki, ölkə öz iqtisadi gələcəyini yalnız bir resursun qiyməti ilə ölçmək istəmir. Yeni mərhələdə məqsəd sərvəti infrastruktura, infrastrukturu bağlantıya, bağlantını investisiyaya, investisiyanı isə yüksək əlavə dəyərə çevirməkdir. Əgər dünən Azərbaycanın iqtisadi hekayəsinin əsas sözü neft idisə, bu gün həmin hekayənin lüğəti xeyli genişlənib: enerji, logistika, tranzit, rəqəmsallaşma, süni intellekt, insan kapitalı, kənd təsərrüfatı, mədənçilik, yaşıl enerji və qlobal tərəfdaşlıq.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas çağırış isə bu imkanların hamısını bir-birindən ayrı layihələr kimi deyil, vahid iqtisadi sistem kimi işlətməkdir. Çünki XXI əsrdə rəqabət yalnız kimin daha çox resursa sahib olması ilə müəyyənləşmir. Əsas məsələ həmin resursları kimin daha sürətlə texnologiyaya, texnologiyanı məhsuldarlığa, məhsuldarlığı isə davamlı iqtisadi dəyərə çevirə bilməsidir.
Bakıda keçirilən forumun mesajı da məhz burada tamamlanır: Azərbaycan öz gələcəyini təkcə neft quyularında deyil, enerji xətlərində, dəmir yollarında, limanlarda, data mərkəzlərində, universitetlərdə, laboratoriyalarda, sahibkarlıq təşəbbüslərində və ən başlıcası, insan kapitalında qurmaq niyyətindədir. Bu, sadəcə investisiya çağırışı deyil. Bu, Azərbaycanın qarşıdakı iqtisadi mərhələsinin konturudur.